Vatandaş mı, Yerleşik mi? Bir Bakan Hangi Sözcüğü Tercih Eder?

Nisan 2024’te Washington’da, Uluslararası Finans Enstitüsü’nün (IIF) düzenlediği “Global Outlook Forum” panelinde Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, enflasyonla mücadele konuşurken şu cümleyi kullanmıştı:

“We just have to convince locals that inflation is going to fall.”

Yani,

“Sadece yerel halkı / yerleşikleri enflasyonun düşeceğine ikna etmemiz gerekiyor.”

Konuşma tamamen İngilizceydi. Bakan Şimşek, yabancı yatırımcıların Türkiye varlıklarına ilgisinin arttığını vurguladığı konuşmasında, enflasyonun düşeceğine “yerel tarafı” ikna etme ihtiyacından bahsediyordu. Daha sonra yaptığı açıklamada sözcüğü “yerel yatırımcılar” anlamında kullandığını netleştirdi. Yani kastedilen “yerel halk” değil, iç piyasa aktörleri, yerli yatırımcılar ve hanehalkıydı. Yine de aynı sözcük bir bakanın ağzından çıkınca Türkiye’de geniş bir tartışma yarattı.

Teknik ve Dilbilimsel Boyut

Uluslararası finans literatüründe “locals”, “domestic investors”, “local market participants” ya da “yerli yatırımcılar” anlamında çok yaygın ve tamamen nötr bir kısaltmadır (shorthand). Özellikle gelişen piyasalarda “locals vs foreigners” ayrımı klasik bir ayrımdır.

Örnekler:

• Bloomberg (Aralık 2023): “Foreigners Key to Turkish Stocks as Locals Lured by Higher Rates”
• Financial Times (Ağustos 2023): “Locals seek shield from rising prices in equities”
• Akademik raporlarda (örneğin Inter-American Development Bank) da “locals” yerli yatırımcıların dengeleyici rolünü vurgulamak için kullanılır.

“Yerleşik” sözcüğü ise Türkiyede uzun yıllardır bambaşka bir teknik anlamda kullanılır: TCMB, Hazine ve ödemeler dengesi istatistiklerinde “yerleşik” = residents (ülkede ikamet eden gerçek ve tüzel kişiler), “yerleşik olmayan” = non-residents (yabancılar). Bu, kambiyo mevzuatının temel kavramıdır.

Medyanın büyük kısmı “locals”ı doğrudan “yerleşikler” diye çevirdi. Oysa dilbilimsel açıdan “locals”ın en doğru karşılıkları “yerel halk” ya da “yerliler”dir. “Resident” köken itibarıyla “ikamet”e, “local” ise “yerelliğe” işaret eder.

Medyada kurulan “locals → residents → yerleşikler” zinciri, hem dilbilimsel hem de Şimşek'i savunma stratejisi açısından ilginç bir tercihtir.

Türk Dil Kurumu’na göre:

• "Yerleşik": Belli bir yere yerleşmiş, bir yerin yerlisi olmuş ya da mecazi anlamda varlığını sürdürecek olan.
• "Yerli": Yurt içinde yapılan, bir yurdun kendine özgü niteliklerini taşıyan ya da bir yerin ilk sakini olan (otokton).
• "Yerliler": “locals”ın tam karşılığıdır ve “yerleşik”ten daha uygundur.
• "Yerel halk" da “locals”a yakın karşılıktır.

“Yerleşimci” ise TDK’de yer almaz. İsrail bağlamını ve Civilization gibi strateji oyunlarındaki bazı kavramları çağrıştırır, “locals”la ilgisizdir.

Kısacası finans dünyasında “locals” sıradandır, ama Türkçe’ye “yerleşikler” diye çevrilince ve bir bakanın ağzından çıkınca mesele siyasi iletişim alanına kayar.

Türk Kamuoyunda Tepkiler

Eleştirenler, bakanın kendi vatandaşlarını dışarıdan bakan bir gözlemci gibi tanımladığını, “ikna edilecek öteki” konumuna düşürdüğünü söylediler. Arda Tunca, Deniz Zeyrek ve Cemal Enginyurt gibi isimler ile sosyal medya bu görüşü yoğun biçimde dile getirdi.

Savunanlar ise sözcüğün mesleki bir jargon olduğunu, uluslararası raporlarda yerleşik/yatırımcı ayrımını tanımlamak için sıkça kullanıldığını belirttiler. Uğur Gürses ve Prof. Dr. Ali Hakan Kara bu görüşü savundu. Şimşek ve Hazine Bakanlığı da “anlamı net olan sözcüğü mesleki bağlamı dışında yorumlamak istismardır” açıklamasını yaptı.

Tartışma tam burada düğümleniyor: Teknik olarak doğru olabilir, ama nerede ve kimin ağzından çıktığına göre algısı değişir.

Uluslararası Finans ve İletişim Normları Açısından Değerlendirme

Finans ve siyasi iletişim normları açısından konuya daha geniş bakıldığında şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:

Bu ifade dilbilgisi açısından hem de finans jargonu açısından tamamen doğrudur. “Locals” sözcüğü, bir yere ait insanları tanımlamak için standart İngilizce’de ve de finansal analizlerde yaygın olarak kullanılır.

Ancak resmi bir uluslararası finans forumunda kullanımı, kimin kullandığına bağlı olarak belli bir gerilim taşıyabilir:

• Sözcük, piyasa ve ticaret argosunda çok yaygındır. Analistler, trader’lar ve finans gazetecileri “locals”ı yerli yatırımcılar anlamında shorthand olarak sıkça kullanır. Bu profesyonel çevre için sözcük tamamen sıradandır.
• Fakat bir bakan resmi bir konuşma yaparken genellikle farklı bir üslup düzeyinde yer alır. Bakanlar genellikle daha dikkatli, özenli bir dil tercih eder: “domestic investors”, “local market participants”, “retail investors”, “the domestic population” ya da "our citizens".

Özellikle “convince locals” ifadesi hafif informel, hatta babacan/üstten bakan bir tını taşıyor gibi algılanabilir — sanki bakan kendi vatandaşlarını biraz mesafeli, yönetilmesi gereken üçüncü bir taraf gibi tanımlıyormuş izlenimi verebilir.

Finans profesyonellerinin çoğu bunu anlar ve yadırgamaz. Ancak dilbilimsel olarak dikkatli bir dinleyici hafif bir tını uyumsuzluğu fark edebilir: Kendi vatandaşları için biraz argo ve dışarıdan bakan bir sözcük kullanmak - özellikle yabancı yatırımcıların önünde - yerli nüfusu “ikna edilmesi gereken bir engel” gibi konumlandırabilir.

Sonuç olarak bu kullanım bir bakan için belki kabul edilebilir ancak biraz informel kalır. Yanlış değildir ve finans kalabalığında kaş kaldıracak bir durum yaratmaz. Ama bakanlık konuşmaları için üslubun biraz daha sınırlara yakın bölgesinde yer alır.

Neden Genel Olarak Sorunlu Görülebilir?

“Locals (=Yerliler/Yerleşikler)” ifadesi, genellikle bir yere özgü insanları tanımlamak için dışarıdan gelenler veya yabancılar tarafından kullanılır. Bir bakanın bu ifadeyi resmi bir konuşmada kendi vatandaşlarını tanımlamak için kullanması tuhaf bir mesafe etkisi yaratır — sanki bakan, temsil ettiği insanlardan ayrı ya da onların üzerinde konumlanıyormuş gibi.

Bu durum şu şekillerde algılanabilir:

• Küçümseyici veya elitist — sıradan vatandaşlardan sosyal ya da kültürel bir uzaklık ima eder.
• Diplomatik açıdan garip — bakanların halkın gözlemcisi değil, temsilcisi olarak konuşması beklenir.
• Siyasi açıdan zararlı — toplumdan kopukluğun işareti olarak değerlendirilebilir; muhalifler ve medya bunu hızla kullanır (ki bu vakada zaten kullanmıştır)

Daha kabul edilebilir olabileceği durumlar:

• Dil sürçmesi veya yanlış çeviri olması,
• Terimin tamamen teknik ve tarafsız bir bağlamda (finans uzmanı kimliğiyle) kullanılması,
• Gayriresmi panel tartışmalarında yer alması.

Beklenen Norm

Bir bakan genellikle “vatandaşlarımız”, “Türk halkı”, “iş gücümüz” veya “nüfusumuz” gibi ifadeler kullanır — ait olduğu toplum ile özdeşleşme ve dayanışma hissi veren, “biz” diyen bir dil.

Başkası Söyleseydi Normal, Bakan Söyleyince?

• İngiliz vatandaşı bir finans uzmanı uygun bağlamda “yerleşikler” deseydi normal karşılanırdı.
• Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı bir finans uzmanı uygun bağlamda “yerleşikler” deseydi anlayışla karşılanırdı. "Vatandaşlarım” deseydi daha güzel olurdu.
• Türkiye Cumhuriyeti’nin Hazine ve Maliye Bakanı uluslararası bir forumda kendi halkı için “yerliler/yerel halk/yerleşikler” derse biraz garipsenir, “vatandaşlarımız” demesi daha uygun görülür.

Teknik Doğruluk ile Temsili Sıcaklık Arasındaki İnce Çizgi

Bu olay ne tamamen basit bir teknik terim tercihi ne de vahim bir iletişim faciasıdır. Tam ortada, hassas bir çizgide durmaktadır. Bir bakan küresel arenada teknik doğrulukla konuşmak zorundadır. Ama aynı anda temsil ettiği topluma “biz” diyebilmelidir. “Locals” yerine “our domestic investors”, “Turkish households and investors” ya da Türkçe konuşurken “yerli yatırımcılarımız ve hanehalkımız” demek, hem daha etkili hem daha az riskli bir tercihtir.

Küresel finans diliyle konuşmak ile kendi toplumuna aidiyet ve sıcaklık hissi vermek arasındaki denge önemlidir. En iyi bakanlar, bu dengeyi kurabilenlerdir. Sözcükler bu dengenin temel unsurlarıdır.