TIME100 Listesinde Tek Bir Türk Görmek Bize Ne Anlatıyor?

“Dünyanın En Etkili 100 İnsanı”

TIME Dergisi her yıl böyle bir liste yayınlıyor.

İlk bakışta basit bir içerik gibi duruyor. Ama pek de öyle değil. Çünkü çeşitli kategorilerde dünyanın en etkili kişilerine yer verilen bu liste, aslında dünyanın nasıl çalıştığına dair bir röntgen filmi.

TIME Dergisi'nin 2026 için yayınladığı “dünyanın en etkili 100 insanı” listesi bu yıl altı başlık altında kurgulandı:

1. Sanatçılar (artists)
2. Öncüler (pioneers)
3. Devler (titans)
4. İkonlar (icons)
5. Liderler (leaders)
6. Yenilikçiler (innovators)

2021 yılında "öncüler (pioneers)" kategorisinde yer alan Fatih Birol, bu yıl “liderler (leaders)” kategorisinde yer aldı.

Fatih Birol'un IEA'daki Görevi

Fatih Birol, Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) İcra Direktörü. IEA’nın resmi biyografisine göre Birol, kuruma 1990’ların ortasında katıldı. Junior analyst düzeyinden yükselerek başekonomistliğe kadar geldi ve daha sonra kurumun başına geçti. IEA ayrıca onun, kurumun 1974’teki kuruluşundan bu yana ilk büyük modernizasyon sürecini yönettiğini, ajansın enerji güvenliği yaklaşımını petrolün ötesine taşıyarak elektrik, doğal gaz, yenilenebilirler ve kritik mineralleri de kapsayacak biçimde genişlettiğini belirtiyor. Aynı kaynakta, bu dönüşüm sayesinde IEA ailesinin kapsadığı küresel enerji talebi payının yaklaşık %40’tan %80’in üzerine çıktığı ifade ediliyor.

IEA’nın 2022 tarihli resmi açıklamasına göre Fatih Birol, Eylül 2015’ten beri İcra Direktörü olarak görev yapıyor. 2022’de üçüncü dönem için yeniden görevlendirildiği de yine IEA tarafından duyuruldu.

IEA başkanlığı - teknik bir unvan olmanın ötesinde - şu alanların tam kesişim noktasına oturuyor:

• enerji arz güvenliği
• jeopolitik krizler
• piyasa istikrarı
• enerji dönüşümü
• devletler arası politika koordinasyonu

Başka bir deyişle, bu görev “uzmanlık” kadar küresel etki mimarisinin içinde olmayı da beraberinde getiriyor.

Fatih Birol Neden Listede?

2026 listesinde yer alan tek Türk Fatih Birol. Paris'te yer alan Uluslararası Enerji Ajansı'nın (International Energy Agency (IEA)) başkanı. Bu kurum, küresel enerji politikalarının merkezinde yer alıyor. Fatih Birol'a verilen ödül “liderler” kategorisinde.

Küresel Enerji Politikaları Direktörü Jason Bordoff Time'daki kısa takdim yazısında onun için şöyle demiş: (Time ↗︎)

"Fatih Birol’u yaklaşık yirmi yıldır, hem bir meslektaş hem de bir mentör olarak tanıyorum. Enerjinin yeniden dünya gündeminin merkezine yerleştiği bir dönemde, Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) başında onun bulunması dünya için büyük bir şans. Fatih, dünya giderek parçalanırken bile ülkeleri ortak bir çizgide tutmak için çalıştı; IEA’nın enerji güvenliği ve iş birliği üzerine kurulu asli misyonuna sadık kalmasını sağladı. İran’daki savaş sırasında, yaşanan krizi hafifletmek için stratejik petrol rezervlerinin kolektif olarak piyasaya sunulmasının koordinasyonuna katkıda bulundu. Aynı zamanda IEA’nın etki alanını genişleterek, yükselen ekonomilerle ilişkileri derinleştirdi. Fatih’i farklı kılan yalnızca veriye ve gerçeklere bağlılığı değil; aynı zamanda yeni zorlukları öngörebilme yeteneği. Bunu yaparken, Küresel Güney’in kalkınması için bol ve erişilebilir enerjinin önemini vurguluyor, aynı zamanda enerjinin iklim değişikliğindeki rolünü ele alma gerekliliğinin altını çiziyor. Enerji; refahın, güvenliğin ve sürdürülebilirliğin kesişim noktasında yer alır. Bu çelişen talepleri dengelemek, güvenilir sesler, güçlü liderlik ve jeopolitik gerilimler içinde iş birliği kurabilme becerisi gerektirir. Fatih’in bu süreçte ne kadar vazgeçilmez bir rol oynadığını bizzat gözlemledim."

Karşımızda bir “başarılı Türk bürokrat” öyküsünden daha büyük bir şey var:

• Küresel karar süreçlerine etki edebilen bir kurumsal konum.

Yani Fatih Birol listeye enerji güvenliği, enerji dönüşümü ve uluslararası eşgüdüm gibi alanlarda gerçek karar etkisi taşıyan bir pozisyonda olduğu için girdi.

Çünkü Fatih Birol Paris merkezli bir kurumun başında, küresel enerji politikası üretiyor ve devletler arası koordinasyonu yönetiyor. Yani o, bir sistemin tepesinde olduğu için etkili.

Fatih Birol "Time100 - En Etkili İnsanlar" Listesinde 2021 Yılında da Yer Almıştı

Fatih Birol’un TIME100 listesinde yer alması tek seferlik bir görünürlük değil.
Birol, daha önce 2021’de de aynı listeye seçilmiş bir isim.

Time, 2021'de Fatih Birol ile ilgili şu açıklamaya yer vermişti:

"Gerçeklerin saldırı altında olduğu bir dünyada, Fatih Birol yüksek teknolojiye dayalı veriyi, iyimser bir bilgi birikimini ve klasik retorik ustalığını bir araya getiriyor. Dünya liderlerinin güvendiği bir danışman olarak, karbon emisyonlarını keskin biçimde azaltmak ve gezegenimizi korumak için ne gerektiğine dair nesnel bir otorite konumunda. Veriye dayalı yaklaşımı, temiz enerji devrimi için adeta Moneyball benzeri bir yöntem sunuyor. Birol, Uluslararası Enerji Ajansı’yı ağırlıklı olarak petrol piyasalarını izleyen bir yapıdan, tüm enerji teknolojileri yelpazesinde dünyanın önde gelen ekonomilerine yön veren başlıca danışmanlardan biri hâline dönüştürdü. On yılı aşkın bir analiz birikimi üzerine inşa edilen bu süreçte, IEA bu yıl küresel net sıfır emisyon hedefine 2050’ye kadar ulaşmak ve yıkıcı iklim etkileri riskini en aza indirmek için ilk kapsamlı yol haritasını yayımladı. Hindistan, Çin, Endonezya ve Kolombiya gibi ülkeler, iklim eylemini hızlandırmak ve net sıfır emisyon hedeflerine ulaşmak için yol haritaları hazırlaması konusunda ondan destek talep etti. O noktaya ulaşırsak—ve zamanında ulaşabilirsek—bilin ki sözlerin gerçeğe dönüşmesinde yönü belirleyen isimlerden biri Fatih Birol olacaktır."

IEA, 2022 yılında yeniden İcra Direktörü olarak atandığında onunla ilgili şu ifadelere yer vermişti:

"Dr. Birol, Eylül 2015’ten bu yana İcra Direktörü olarak görev yapmaktadır. Onun liderliğinde Uluslararası Enerji Ajansı, küresel iklim hedeflerindeki önemli artışın desteklenmesinde ve enerji güvenliğine yönelik yeni kırılganlıklar ile risklere verilen yanıtlarda belirleyici bir rol oynamıştır. IEA’daki görevine ek olarak, Dr. Birol Dünya Ekonomik Forumu’nun (Davos) Enerji Danışma Kurulu’na başkanlık etmektedir. TIME, geçtiğimiz yıl [2021 kastediliyor] onu dünyanın en etkili 100 insanı listesine dahil etmiştir. Ayrıca, bu yılın başlarında Fransa’nın Légion d’Honneur nişanı da dahil olmak üzere çok sayıda devlet nişanı ile onurlandırılmıştır."

Birol'un hem 2021 yılında hem de 2026 yılında bu listede yer alması dikkat çekicidir. Çünkü TIME100 listesine girmek bir başarıdır. Aynı listede yıllar içinde yeniden yer almak ise başka bir şeydir. Süreklilik arz eden bir etkiye işaret eder.

TIME 100 Listesinde Tek Bir Türk'ün Olması Nasıl Okunmalı?

Fatih Birol'un bu listede yer almasına verilen ilk tepki tanıdık:

“Gurur verici!”

Evet, gerçekten de öyle. Ama listede bir tek Türk'ün yer alması önemli bir soruyu da beraberinde getiriyor:

Bir ülkenin dünya ölçeğinde “etkili” sayılan isimleri neden az olur?

2026'da neden sadece bir Türk?

Bu soruya yalnızca duyguyla cevap verilemez. Kurumlara, ağlara, üretim kapasitesine ve küresel karar merkezlerine bakmak gerekir. Yani soruyu şöyle sormak gerekiyor:

“Türkiye, dünya ölçeğinde etkili insan çıkaran kurumlar ve ağlar üretebiliyor mu?”

Peki ya Türk Dünyası?

Çünkü küresel etki çoğu zaman bireyin kişisel parlaklığından doğmaz.
Onu taşıyan yapılardan doğar. Bir insan çok iyi yetişmiş, çok zeki ve çalışkan olabilir. Ama eğer onu dünya karar ağlarına bağlayan yapılar zayıfsa etkisi çoğu zaman yerel kalır.

Hani "İsviçreli bilim adamları" deriz ve bu ifadeyi zaman zaman espriler içinde de kullanırız ya! Minicik ülkedir oysa İsviçre...Orada bilim ile uğraşan insanların küresel etki potansiyelinin görece yüksek olmasında sahip oldukları imkanlar kadar içinde bulundukları ekosistem ve bağlantılı oldukları küresel ağların da payı büyüktür.

Bir ülkeden dünya ölçeğinde etkili insanlar tesadüfen çıkmaz. Belirleyici olan şu sorunun cevabıdır:

O ülke hangi alanlarda dünya sistemine temas ediyor?

Enerji, finans, teknoloji, bilim, sanat, spor, medya, kültür, diplomasi…

Eğer bu alanlarda kurumsal derinlik sınırlıysa dünya listelerinde görünürlük de sınırlı olur. Bu durumda mesele “yetenek eksikliği”nden ziyade taşıyıcı sistem eksikliği haline gelir.

Türkiye’den Neden Daha Fazla İsim Yok?

Bu soruya verilecek yanıt içerisinde şu nedenler sıralanabilir:

• Küresel ölçekte kurum eksikliği
• Teknoloji üretiminde sınırlı derinlik
• Kültürel ihracatta parçalı başarı

Ama en kritik olan neden "sürekliliğin olmaması"dır.

Asıl Mesele "Ekosistem"

Fatih Birol örneği tam da bu yüzden önemli. Çünkü bu “başarı öyküsü”, başarının hangi altyapılarla mümkün olduğunu görmek için değerli.

Bir ülkeden dünya çapında etkili isimlerin çıkması için genellikle şunlar gerekir:

• güçlü ve saygın kurumlarla temas
• veri, uzmanlık ve düşünce üretim kapasitesi
• uluslararası meşruiyet
• süreklilik gösteren kariyer hatları
• küresel krizlerde devreye girebilecek ağlara erişim

Birol’un kariyerinde bunların izini görmek mümkün: IEA’ya 1990’larda giriyor, başekonomistliğe yükseliyor, kurumun en önemli yayınlarından biri olan World Energy Outlook üzerinde çalışıyor, ardından kurumun başına geçiyor. Burada belirleyici olanın bir kariyer sıçraması ile elde edilen görünürlüğün ötesinde kurumsal birikimle inşa edilmiş uzun vadeli bir etki alanı olduğu görülüyor.

Fatih Birol, İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Elektrik-Enerji Mühendisliği mezunu. Yüksek lisans ve doktora eğitimini ise Viyana Teknik Üniversitesi’nde enerji ekonomisi alanında tamamlamış.

Bu basit gibi görünen eğitim hattı aslında önemli bir şey söylüyor.

Türkiye’de verilen teknik eğitim, dünya ölçeğinde rekabet edebilecek bir altyapıyı sağlayabiliyor.

Dr. Fatih Birol tekil bir örnek değil. Farklı sektörlerde benzer kariyer yollarına baktığımızda da aynı desen tekrar ediyor:

Türkiye, mühendislik alanında ve teknik alanlarda bireyi en yüksek küresel standartlara hazırlayabiliyor.

Ancak bu altyapı tek başına küresel etki üretmiyor. Asıl belirleyici olan, bu bireylerin bağlandığı kurumsal ağlar ve karar mekanizmaları. Asıl sıçrama, Uluslararası Enerji Ajansı gibi küresel karar ve koordinasyon mekanizmalarının içinde yer almakla başlıyor. Çünkü bu tür kurumlar bilgi üretmekle birlikte o bilginin politika ve karar süreçlerine dönüşmesini sağlıyor ve en önemlisi etkiyi uluslararası ölçekte büyüten bir ağın parçası olarak işlev görüyor.

Başka bir ifadeyle, Türkiye bireyi yetiştiriyor. Ama o bireyin dünya sahnesinde etkili olmasını sağlayan şey, çoğu zaman Türkiye dışındaki kurumsal ağlar oluyor.

Sonuçta Türkiye'de yetişen beyinler, küresel etki üreten yapılara iyi entegre olabiliyor. Türkiye için sorun ise bu yapıların çoğunlukla Türkiye dışında bulunmasında. Ya da Türkiye'de bu yapılardan yeterince bulunmamasında.

Burada asıl mesele bir adım daha ileri gidiyor:

Bir ülke, küresel ölçekte etkili insanlar yetiştirebilir. Ama bundan daha da önemli olan, o insanları kendi içinde tutacak ve etkili kılacak yapıları ne ölçüde kurabildiğidir.

Çünkü küresel etki, bireysel potansiyeli gerçeğe dönüştüren kurumsal ağlardan doğar. Eğer bir ülke, dünya ölçeğinde karar üreten kurumlara, referans alınan araştırma merkezlerine, küresel ölçekte yön veren şirketlere ve politika platformlarına sahip değilse, yetiştirdiği nitelikli insanları bu merkezlere doğru “akar”. Bu yapısal bir sonuçtur.

Dolayısıyla mesele “beyin göçü” gibi yüzeysel bir başlıkla açıklanamaz. Daha derinde şu gerçek yatar:

"Yetiştirmek" yetmez. Etki, o yeteneğin hangi yapının içinde konumlandığıyla ortaya çıkar.

Bir ülke bu ekosistemi kendi içinde kurabildiği ölçüde, yetiştirdiği insanları dışarıya gönderen bir yapıdan etkisini içeride ve dışarı büyüten bir yapıya dönüşür.

Genellikle Samsung vakası üzerinden verilen Güney Kore örneği bunu çok iyi anlatır.

Sevinelim mi Ders mi Çıkaralım?

TIME 100 listesine bakınca iki kolay tepki verilebilir:

• “Helal olsun, gurur duyduk.”
• “Koskoca ülkeden sadece bir kişi mi?”

İlk bakışta ikisi de anlaşılır. Ama ikisi de tek başına eksiktir. Bu listenin asıl söylediği şey daha derindedir: Dünyada “etkili” kabul edilen insanlar, bireysel başarıları kadar onları küresel karar mekanizmalarına bağlayan yapılar sayesinde görünür olur.

Bu açıdan bakınca, Fatih Birol’un listede yer alması bir yandan güçlü bir kişisel başarıdır. Öte yandan, o başarının hangi zemin üzerinde mümkün olduğunu gösterir. Çünkü etkili insan boşlukta ortaya çıkmaz. Onu bir kurum taşır, bir ağ büyütür, bir süreklilik görünür kılar.

Fatih Birol, IEA’nın bütçe ve personel açısından küçük bir kuruluş olduğunu özellikle vurguluyor. Bu vurgu önemli: Dünya ölçeğinde etki yalnızca büyüklükle açıklanamaz. Asıl belirleyici olan küresel ağlara erişim, bilgi üretimi, veri gücü ve kurumsal itibardır.

Bu haberi “listede kaç Türk var?” diye okumak kolay.

Ama asıl bakılması gereken yer başka:

Türkiye, dünya çapında etkili insanlar çıkaracak kurumsal zemini ne ölçüde kurabiliyor? Türkiyede o yetenekleri dünya sahnesine taşıyacak yapılar ne kadar güçlü, ne kadar yaygın?

Kaynaklar

"Leaders, The 100 Most Influential People of 2026", Time, ↗

"Pioneers, The 100 Most Influential People of 2021", Time, ↗

"How We Chose the 2025 TIME100", Time, ↗

"Fatih Birol", by Jason Bordoff, Time, ↗

"IEA reappoints Fatih Birol for new term as Executive Director", IEA, ↗

"Contributors - Fatih Birol, Executive Director", IEA, ↗