Arapçadan Türkçeye Geçen Birçok Sözcük Türkçede Neden "T" Harfi ile Biter?

Keramet olarak Türkçeye aldığımız كَرَامَة (karāma) sözcüğü yalın halde (durak/pausal formda) Arapçada "kerameh" diye söylenir – ta-marbuta “h” sesiyle hafif bir nefes gibi okunur. Arkasından gelen başka bir sözcük ile tamlama oluşturduğunda ise "t" diye okunur. Bu noktada “Biz neden 'h'li hali almadık da ‘t’li hali aldık?” sorusu karşımıza çıkar.

Türkçe (ve özellikle Osmanlı Türkçesi), bu kelimeyi konuşma dilindeki yalın/pausal telaffuzdan değil, klasik yazılı ve gramer kurallarına dayalı kitabi Arapça’dan almıştır.

Türkçede Geçişte Ses Bakımından Uyarlanma

Arapça kelimelerin Türkçeye geçişinde iki temel süreç işler.

Bunlardan ilki olan ünlü türemesi (epenthesis), "ilim" örneğinde olduğu gibi Türkçenin ses dizilimi kurallarına uymak için yapılan bir ses kümesi onarımıdır: “ilm”deki l+m kümesi araya “i” girerek “ilim” olur.

Ancak "keramet", "kıyamet", "hikmet" gibi sözcüklerde durum çok daha derin bir dilbilimsel altyapıya dayanır:

Ta-Marbuta (ة) ve "T" Sesinin Sabitlenmesi

Yalın halde (durak/pausal formda) Arapça’da kelime gerçekten kerāmeh diye biter – ta-marbuta “h” sesiyle hafif bir nefes gibi okunur. “Biz neden o hâli almadık da ‘t’li hâli aldık?” sorusu burada oldukça mantıklı görünüyor. Ancak dilbilimsel açıklama şudur:

Türkçe (ve özellikle Osmanlı Türkçesi), bu kelimeyi konuşma dilindeki yalın/pausal telaffuzdan değil, klasik yazılı ve gramer kurallarına dayalı kitabi Arapça’dan almıştır.

Kısa ve Net Dilbilimsel Gerekçeler:

1. Morfolojik Temel (En Önemli Nokta): Arapça’da kelimenin temel yapısı “karāmat-” şeklindedir. Yalın/durak halinde /t/ düşer → “kerāmeh”. Ama izafet (tamlamada), ek aldığında veya cümle içinde kullanıldığında (“kerāmatu”, “kerāmatī”, “kerāmatun” gibi) /t/ sesi hemen ortaya çıkar. Osmanlı alimleri ve katipleri sözcükleri gramer kitaplarından ve metinlerden öğreniyordu. Ddolayısıyla “t” potansiyeli her zaman akıldaydı.
2. Türkçe Morfolojisine Uydurma Zorunluluğu: “Kerameh” diye alınsaydı Türkçe’de ekler büyük sorun yaratırdı:
   • kerameh + i → ? (h sesi zayıf kalır, fonetik uyumsuzluk yaratırdı)
   • Oysa “keramet + i = kerameti”, “keramete”, “kerametler” kullanımı son derece akıcı ve tutarlıdır. Türkçe, Arapça alıntıları kendi ses ve çekim kurallarına göre yeniden biçimlendirir.
3. Standartlaşma Süreci: Ta-marbuta’lı kelimelerin neredeyse hepsinde aynı şey oldu: rahmet (rahmeh değil), hikmet, devlet, ibret, şefkat, merhamet, bereket… hepsi “t” ile sabitlendi.
4. Osmanlı’daki Yazılı ve Eğitim Pratiği: Arap alfabesiyle yazılan Osmanlı metinlerinde ta-marbuta (ة) sıklıkla te harfi (ت) gibi okunur veya “kapalı t” olarak standartlaştırılırdı. Kelimeler genellikle cümle içinde veya dini-ilmi kitaplarda geçtiği için “t” sesi daha baskındı. Yalın “kerāmeh” telaffuzu günlük konuşma Arapçasında yaygındı ama Osmanlı elitinin kullandığı fusha (klasik Arapça) ve yazılı gelenek “t”yi korudu.

Morfolojik Uyarlama

Arapça’daki bu dişil işaretçi (ta-marbuta), sözcük tek başına veya durak yaparak söylenince “h” gibi (karamah, kıyamah, hikmah), başka bir kelimeye bağlanınca ise “t” gibi telaffuz edilir. Türkçeye girerken bu değişken potansiyel genellikle “-et” veya “-at” şeklinde sabitlenmiştir:

• karāma(h) → karāma(t) → keramet
• devle(h) → devle(t) → devlet
• qiyāma(h) → qiyāma(t) → kıyamet
• hikma(h) → hikma(t) → hikmet
• rahma(h) → rahma(t) → rahmet
• ni’ma(h) → ni’ma(t) → nimet
• şefka(h) → şefka(t) → şefkat

Burada epenthesis (sessizleri ünlüyle ayırma) gibi saf bir ses kümesi onarımı söz konusu değildir. Bu, daha çok morfolojik uyarlamadır: Arapça’daki gramer özelliğini Türkçenin sabit kelime yapısına entegre etme sürecidir. Halk telaffuzunda “h” şekli (örneğin eski metinlerdeki "melaikeh" tınısı gibi) uzun süre yaşasa da, standart Türkçe’de “t”li biçimler yerleşmiştir.

Karşılaştırmalı Özet Tablo

Arapça telaffuzu karāmeh (yalnız başına/durak halinde ta-marbuta “h” gibi hafif bir nefesle biter) iken, Türkçede keramet biçimini almıştır. Bunun sebebi, sözcüğün temel morfolojik yapısının “karāmat-” olması ve Osmanlı Türkçesi’nin bu kelimeleri klasik yazılı/gramer formuna göre almasıdır. Yalın “h” sesi pausal (durak) durumuna özgüdür. Ancak metinlerde, tamlamalarda ve ekli hâllerde “t” sesi ortaya çıkar. Türkçe, kelimeyi kendi çekim kurallarına uydurmak için bu “t”yi korumuştur – tıpkı rahmet, hikmet, devlet, bereket gibi onlarca kelimede olduğu gibi. Böylece hem yazılı kök korunmuş hem de Türkçe’de “kerameti”, “keramete” gibi ekler sorunsuz kullanılmıştır.

Bütün bu süreçler, Türkçe’nin yabancı kelimeleri sadece "ithal etmediğini", onları kendi kurallarına göre yeniden şekillendirme eğilimini gösterir. Bazen ses düzeyinde (ünlü türeterek), bazen de yapı düzeyinde (Arapça'nın değişken "t" sesini dondurarak) yapılan bu müdahaleler, dilin kendi içindeki tutarlılığını ve eklemeli yapısını korumasını sağlamıştır. Böylece hem yazılı kök korunmuş hem de Türkçe’de “kerameti”, “keramete” gibi ekler sorunsuz bir şekilde hayat bulmuştur.