Teker Teker
Teker teker… Birer birer, ayrı ayrı, sırayla. Türkçede bu ifade bir ikilemedir; ama yalnızca bir dilbilgisi konusu değildir. Sabırlı bir düşünme biçimini, acele etmeyen bir anlatımı ve anlamı yerleştirerek kuran bir dili işaret eder.
Dil Düzeyi: B1 - B2
Teker teker.
Hayır, burada tekerlekten söz etmiyoruz.
Yuvarlanan, dönen bir şey yok.
"Teker teker";
Birer birer.
Ayrı ayrı.
Sırayla.
anlamına gelir.
Türkçede buna ikileme denir.
Şimdi güzel güzel anlatalım:
Türkçede ikilemeler, bir sözcüğü gereksizce yineleyerek sözü uzatmaz, anlamı yerli yerine oturtur.
“Teker” tek başına bir nesneye işaret eder: arabanın tekeri (ya da tekerleği) gibi. “Teker teker” ise "tek" kökünden gelir. Sonuna"-er" eki alarak bir hareket biçimi, bir düzen, hatta bir zaman tavrı anlatır. Toplu değil. Acele değil. Karışık hiç değil.
“Teker teker anlatırım” dediğimizde yalnızca sıralamadan söz etmeyiz. Dinleyenin zihnine yük bindirmemeye söz veririz.
“Teker teker bakacağız” dediğimizde, gözden kaçırmamaya niyet ederiz.
“Teker teker öğrenilir” dediğimizdeyse, hızın değil kavrayışın peşinde olduğumuzu söyleriz.
Bu ifade, Türkçenin düşünme biçimini ele verir. Dil burada acele etmez. Sözü yığmaz. Hepsini bir arada söyleyip geçmez. Her şeyi tek hamlede kavramaya zorlamaz. Bunun yerine sabırlı bir ilerleme önerir.
Belki de bu yüzden “teker teker”, bir anlatım kalıbı olmanın ötesine geçer. Bir tutumdur. Öğretirken, dinlerken, anlamaya çalışırken takınılan bir tutum.
Türkçede bu tutumu taşıyan pek çok ikileme vardır: adım adım, yavaş yavaş, birer birer, parça parça... Bunlar birden, hızlı ve toplu bir oluş yerine aşamalı bir yerleşmeyi anlatır.
Türkçede bu anlatım, eylemi ani bir oluş olmaktan çıkarır.
Anlam, aceleyle değil yerine yerleştirilerek kurulur.
Bazı şeyler gerçekten ancak teker teker anlaşılır.
Dil de biraz öyle değil mi?
“Teker teker” gibi yapıların Türkçedeki adı ve dilbilgisel çerçevesi için bkz.:
İlgili Yazı: İkileme Nedir? Türkçede İkilemeler Nasıl Kurulur?
