Makro İhtiyati Tedbir Ne Demek?

Bir Terim mi, Bir Statü Mühendisliği Ürünü mü?

“Makro İhtiyati”, “Makro İhtiyati Tedbir”, "Makro İhtiyati Politika" ifadeleri teknik görünür.
Resmidir.
Ağırdır.
İtiraz edilmesi zordur.

Ama Türkçe açısından bakıldığında bu ifade, bir kavramdan çok bilinçli bir dil kırılmasıdır.

Bu kırılma, sözcüklerin kökeninden kaynaklanır ve insana neden özellikle bu sözcüklerin seçildiğini düşündürür.

Anlamı

"Makro İhtiyati Tedbir" ifadesinin teknik tanımı ile başlayalım:

Ekonomi bilimi açısından en yalın tanım şudur:

Makro İhtiyati Tedbirler, finansal sistemin tamamını istikrarsızlığa sürükleyebilecek ortak risk davranışlarını sınırlamaya yönelik önleyici politika araçlarıdır.

Yani özetle sistem çapında riskleri yönetmek için alınan "büyük önlemler"dir.

"Makro İhtiyati Politika" ifadesinin teknik tanımı ile devam edelim:

Makro İhtiyati Politika, finansal sistemde birikerek sistemik krize yol açabilecek riskleri sınırlamak amacıyla uygulanan bütüncül politika çerçevesidir.

Burada “politika” denmesinin nedeni şudur:

Makro ihtiyati tedbirler tekil önlemlerken, makro ihtiyati politika bu önlemlerin hangi amaçla, ne zaman ve hangi bileşimle kullanılacağını belirleyen üst çerçevedir.

Doğru Yazılışı

Sözcük TDK Sözlük'te yer almadığı için doğru yazımı konusunda henüz resmi dilbilimsel referans yoktur.

Peki genellikle nasıl yazılır?:

"Makroihtiyati" sözcüğünün bileşik bir sıfat olarak bitişik yazıldığı resmi metinler bulunmaktadır. örn.: Makroihtiyati Tedbirler Hakkında Basın Duyurusu (2023-01), Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası (TCMB) ↗︎

Aynı zamanda "Makro İhtiyati" biçiminde ayrı yazıldığı resmi metinler de bulunur. örn.: Basın Açıklaması (Makro İhtiyati Tedbirler Hk), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ↗︎

İnternette, finans dünyasında, akademik metinlerde daha çok "Makro İhtiyati" biçiminde ayrı yazıma rastlanmaktadır.

İnceleme

Detayları ile birlikte incelendiğinde anlamlar daha iyi anlaşılacaktır.

1. Sözcükleri parçalayalım

"Makro İhtiyati Tedbir" ifadesi üç parçadan oluşur:

• Makro
• İhtiyati
• Tedbir

TDK’ye göre makro, Türkçeye Fransızca’dan girmiştir.
İhtiyati ve tedbir ise Arapça kökenlidir.

Ortaya çıkan yapı şudur:

• Fransızca kökenli bir sıfat
• Arapça kökenli bir sıfat
• Arapça kökenli bir isim

Bu yapı:

Ne öz Türkçedir
Ne Fransızcadır
Ne Arapçadır

"Makro İhtiyati Politika" ifadesi de yine üç parçadan oluşur:

• Makro
• İhtiyati
• Politika

TDK’ye göre makro, Türkçeye Fransızca’dan, politika Türkçeye İtalyanca'dan girmiştir. İhtiyati sıfatı ise Arapça kökenlidir.

Bu durumda ortaya çıkan yapı ise şudur:

• Fransızca kökenli bir sıfat
• Arapça kökenli bir sıfat
• İtalyanca kökenli bir isim

Bu yapı da benzer biçimde:

Ne öz Türkçedir
Ne Fransızcadır
Ne Arapçadır
Ne İtalyancadır

Sonuç olarak bu ifadeler dilin doğal bir ürünü değildir. Kurumsal birer yamadır.

2. Türkçede Böyle Bir Tanımlama Normalde Nasıl Oluşur?

Türkçede bu tür kavramların üretimi temelde iki yoldan ilerler:

Türkçe sözcüklerle: örn. büyük önlemler, önleyici politika, toplam etki. (Bunlar bazen yabancı kökenli sözcükler barındırabilir.)

Yerleşmiş tekil terimlerle: örn. ekonomi, iktisat, politika, enflasyon (Bunlar yabancı kökenli sözcükler olabilir.)

Ama Türkçede farklı dillerden sözcüklerin seçilip katışık (melez, hibrit) yapılarla çok dilli yeni kavramların üretildiğine az rastlanır. Bu yöntem Türkçeye ait değildir. Bu, çeviri zihniyetinin ürünüdür.

3. “Makroihtiyati” Neden Böyle Çevrildi?

Kaynak kavram İngilizcedir:

macroprudential policy

Bu ifade İngilizcede artık tek bir sözcük gibi çalışmaz.
Bir etikettir.
Bir terimdir.

Terimin aslında, macro- sıfatı ön ek olarak kullanılmıştır, İngilizce'de bir şeyin detay veya spesifik odaklı olmadığı, genel bir alan ile ilişkili olduğu anlamına gelir. Prudential ise sağduyulu, ihtiyatlı, öngörülü, basiretli, özenli anlamlarına gelir.

Makro sözcüğünü inceleyen ilgili yazı: Makro Ne Demek?

Türkçede yapılması gereken şuydu:

Kavramı Türkçe düşünmek.

Ama yapılan bu olmadı.

• macro olduğu gibi bırakıldı
• prudential için Türkçedeki karşılıklar dışarıda bırakıldı:
  • öngörülü
  • sağduyulu
  • sakınımlı
  • özenli

Bunun yerine ihtiyati seçildi.

İhtiyati sözcüğünü inceleyen ilgili yazı: İhtiyat ve ihtiyati Sözcüklerinin Kökeni ve Anlamı

Bu seçim anlam arayışından doğmuş olamaz. Ya ağırlık üretme arzusundan doğdu, ya da kimse öz Türkçe karşılıkları kullanmaya cesaret edemedi.

4. Peki Önlem Varken Neden Tedbir?

Öz Türkçe "önlem" varken Arapça "tedbir" seçildi, çünkü Türkçede tarihi nedenlerle sessiz ama güçlü bir algı hiyerarşisi vardır:

• Fransızca → “bilim dili”
• Arapça → “resmiyet dili”
• Türkçe → “gündelik, basit, sıradan”

Bu örtük hiyerarşi yüzünden bazen

• Türkçe sözcükler bilerek tercih edilmez.
• Türkçe karşılıklar “yetersiz” sanılır.
• Katışık (melez, hibrit) yapılar “daha ciddi” kabul edilir.

Oysa anlam bakımından:

önlem = tedbir

Aralarında zorunlu bir anlam farkı yoktur.

Ne yazık ki tercih, anlam üzerinden değil statü üzerinden yapılır. “Önlem” demek yerine “tedbir” denir, böylece anlam yerine mesafe üretilir.

Tedbir sözcüğünü inceleyen ilgili yazı: Tedbir Sözcüğünün Anlamı ve Türkçe Karşılıkları

Bu, dil üzerinden yapılan bilinçli bir statü mühendisliğidir.

Amaç:

• Konuşanı yukarıya koymak
• Dinleyeni aşağıda bırakmak
• İtirazı zorlaştırmak

İhtiyati sözcüğü burada bilgi taşımaz. Otorite taşır.

Sonuç olarak ortaya şöyle bir çarpıklık çıkmaktadır:

“Konuştuğumuz dil Türkçe! Fransızca da değil Arapça da değil, İtalyanca da değil.”

Bu çarpıklığı üreten Türkçenin kendisi değildir. Sorun dile bakıştadır. Bu tür tercihler Türkçenin yetersizliğinden kaynaklanmaz, bilimsel veya teknik bir zorunluluk da değildir. Türkçeye duyulan güvensizlikten ve statüyü dil yoluyla koruma refleksinden kaynaklanır.

5. Bu Neden İletişimde Kayıplara Yol Açar?

“Makroihtiyati tedbir” dendiğinde dil ağırlaşır. Dil ağırlaştıkça anlam bulanıklaşır. Anlam bulanıklaştıkça toplum genelinde anlaşılması zorlaşır. Aslında kolay anlaşılabilecek bir kavram dil nedeniyle zor anlaşılır hale geldiğinde toplumun geneli açısından değerlendirilmesi de zorlaşır.

Ne yapıldığı açıkça söylenmemiş olur.

Dil, iletişim aracı olmaktan çıkar. Perdeye dönüşür.

Dilsel Savrukluk

"Makro İhtiyati Politika" diyerek

• Fransızca kökenli bir sıfatı
• Arapça kökenli bir sıfatla bir araya getirip
• İtalyanca kökenli bir isimle bütünleştirip
• Türkçe bağlamda tanımlamak
• Ve buna “teknik terim” demek

Dilsel savrukluktur.

Bu yapı Türkçeden gelmez. Bilimden doğmaz. Anlam ihtiyacından hiç doğmaz.

Türkçeyle konuşup, Türkçe düşünmemekten gelir.

Ve en çıplak haliyle gerçek şudur:

Türkçe yazılmış ama Türkçe düşünülmemiş metin, Türkçe değildir.

İlgilisi İçin

Makro İhtiyati Tedbir ve Makro İhtiyati Politika Nedir? (Ekonomi Bilimi Açısından)

Makro ihtiyati tedbirler, finansal sistem genelinde oluşan sistemik riskleri azaltmak ve finansal istikrarı korumak amacıyla kullanılan politika araçlarıdır.

Makroihtiyati politika, finansal sistemde ortaya çıkan ortak risklere karşı önleyici nitelikte düzenlemeleri ve araçları bir araya getiren çerçevedir.

Bu önleyici yaklaşımın temel varsayımı şudur: Finansal krizler, tek tek kurumların hatalarından değil, kurumlar arası etkileşimlerden ve ortak davranışlardan doğar.

Dolayısıyla makro ihtiyati politika, örneğin tek tek bankaların sağlamlığına odaklanmaz. Finansal sistemin bir bütün olarak kırılganlığıyla ilgilenir.

“Makro” Neyi İfade Eder?

Buradaki makro, tek bir banka, kredi türü ya da bilançonun ötesinde sistemin tamamı anlamına gelir.

Yani odak noktası bankacılık sistemi, kredi piyasaları, varlık fiyatları, finansal döngüler ve benzeri sistem ölçeğindeki konulardır.

“İhtiyati” (Prudential) Neyi İfade Eder?

Ekonomi literatüründe prudential (sağduyulu, öngörülü, özenli); riskleri önceden sınırlama, kriz çıkmadan davranışı disipline etme ve zarar ortaya çıkmadan önce müdahale etme bakış açısını anlatır.

Yani amaç kriz yönetmekten çok krizin doğmasını engellemektir.

Makro İhtiyati Tedbirlerin Temel Hedefi

Ekonomi bilimi açısından üç ana hedef vardır:

1. Sistemik riskin azaltılması
   (bir şokun tüm sistemi çökertmesini önlemek)
2. Finansal döngülerin yumuşatılması
   (kredi patlaması → çöküş döngüsünü sınırlamak)
3. Aşırı borçlanmanın önlenmesi
   (hanehalkı, şirketler ve bankalar düzeyinde)

Mikrodan Farkı Nedir?

Mikro ihtiyati yaklaşım, “Bu banka sağlam mı?” diye bakar.

Makro ihtiyati yaklaşım, “Herkes aynı anda risk alırsa ne olur?” diye bakar.

Çünkü tek tek herkes doğruyu yapıyor gibi görünse bile sistem topluca yanlış bir yönelim içinde olabilir. Makro ihtiyati yaklaşım tam olarak bu noktada devreye girer.

Tipik Makro İhtiyati Araçlar

Ekonomi literatüründe sık rastlanan örnekler şöyle verilebilir:

• Kredi büyümesine üst sınırlar
• Konut kredilerinde kredi / teminat oranı sınırlamaları
• Bankalara ek sermaye tamponları
• Dövizle borçlanmaya kısıtlar
• Karşılık oranları ve risk ağırlıkları

Bunların ortak özelliği davranışı sistem genelinde yönlendirmektir.