İkileme Nedir? Türkçede İkilemeler Nasıl Kurulur?
İkileme, Türkçede anlamı vurgulamak ve derinleştirmek için kullanılan köklü bir anlatım yoludur. Aynı, benzer ya da karşıt sözcüklerin yan yana gelmesiyle kurulan bu yapılar aslında dilin düşünme biçimini de ele verir.
Dil Düzeyi: B1 - B2
Türkçede bazı anlamlar tek bir sözcükle yetinmez. Dil, sözü yineleyerek derinleştirir. Bu tür yapılara ikileme denir.
İkileme, iki sözcüğün —çoğu zaman aynı ya da benzer sözcüklerin— bir araya gelerek tek bir anlam değeri oluşturmasıdır. Ama bu birliktelik basit bir tekrar değildir. Amaç, niceliği artırmak değildir. Anlamı belirginleştirmektir.
1. Aynı sözcüğün yinelenmesiyle kurulan ikilemeler
Bu tür ikilemelerde sözcük değişmez:
- teker teker
- yavaş yavaş
- bir bir
Bu yapılar genellikle:
- sıra,
- süreç,
- kademeli ilerleme
anlamı taşır. Çoğu zaman zarf görevinde kullanılırlar:
Konuyu teker teker anlattı.
Böylece çok iyi anladık.
2. Yakın anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler
Burada iki sözcük birbirini destekler:
- eş dost
- doğru dürüst
- yalan yanlış
- üçer beşer
Anlam, tek tek sözcüklerde değil, birlikte ortaya çıkar.
3. Karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemeler
Bu tür ikilemelerde karşıtlık, kapsayıcı bir anlam yaratır:
- ileri geri
- sağa sola
- aşağı yukarı
Belirsizlik, yaygınlık ya da düzensiz hareket anlamı verirler.
4. Ses benzerliğiyle kurulan ikilemeler
Anlamdan çok ses öne çıkar:
- cıvıl cıvıl
- pırıl pırıl
- şırıl şırıl
Bu ikilemeler Türkçenin işitsel gücünü gösterir; betimlemeyi canlı kılar.
Dilbilgisel olarak ikilemeler
İkilemeler:
- zarf olabilir (yavaş yavaş ilerledi),
- sıfat olabilir (pırıl pırıl bir gün),
- adlaşabilir (eş dost toplandı).
Ancak hangi görevde olursa olsun, ikileme tek bir anlam birimi gibi çalışır. Araya başka sözcük girmez, vurgu bölünmez.
Neden bu kadar yaygındırlar?
Çünkü Türkçe:
- yığmayı sevmez,
- aceleyi ödüllendirmez,
- anlamı yerleştirerek kurar.
Bu yüzden ikilemeler, yalnızca dilbilgisel yapılar değil, aynı zamanda Türkçenin düşünme alışkanlığının izleridir.
Bu yazının sezgisel ve gündelik bir örneği için bkz.:
İlgili Yazı: Teker Teker
Ek Açıklama
1. Grup ile 4. Gruptaki İkilemelerin Birbirinden Farkı Nedir?
Fark, tekrarın neden yapıldığıdır.
- 1. grupta tekrar anlamdan doğar.
- 4. grupta tekrar sesten doğar.
Yani biri anlamsal ikileme, diğeri ses temelli ikilemedir.
Aynı sözcüğün yinelenmesiyle kurulan ikilemeler
(teker teker, yavaş yavaş, bir bir)
Bu grupta:
- Sözcük tek başına da anlamlıdır.
→ teker, yavaş, bir tek başına kullanılabilir. - İkileme, sözcüğün anlamını:
- yayar,
- zamana böler,
- sürece dönüştürür.
“Yavaş” bir niteliktir.
“Yavaş yavaş” ise bir ilerleme biçimidir.
Buradaki tekrar:
- süreci vurgular,
- ani oluşu kırar,
- düşünceyi yerleştirir.
Bu yüzden bu ikilemeler çoğunlukla:
- zarf görevindedir,
- “nasıl?” sorusuna cevap verir.
Konuyu teker teker anlattı.
Zamanla yavaş yavaş alıştı.
Ses benzerliğiyle kurulan ikilemeler
(cıvıl cıvıl, pırıl pırıl, şırıl şırıl)
Bu grupta:
- Sözcüklerin tek başına anlamı yoktur ya da çok siliktir.
→ cıvıl, pırıl, şırıl tek başına kullanılmaz. - Anlam, iki sözcüğün birlikte çıkardığı sesten doğar.
Buradaki tekrar:
- bir süreci değil,
- bir duyuyu anlatır.
Bu ikilemeler:
- görsel,
- işitsel,
- duyusal bir etki yaratır.
Sokak cıvıl cıvıldı.
Gömlek pırıl pırıldı.
Su şırıl şırıl akıyordu.
Benzer Yazılar
Editör
Editör
